سینمای دفاع مقدس به گونه‌ای از فیلم‌های سینمایی اشاره دارد که به جنگ تحمیلی عراق علیه ایران پرداخته‌اند.

سابقه «سینمای جنگ» در جهان، به دوران جنگ جهانی اول بازمی‌گردد. همزمانی آغاز صنعت سینما با جنگ جهانی اول، موجب شد تا سینماگران با حمایت دولت‌های درگیر جنگ، با تولید فیلم‌های مستند و گزارش صامت، به انعکاس اخبار و رویدادهای جنگ بپردازند و بدین‌ترتیب با همزیستی سینما و جنگ، گونه سینمای جنگ در کشورهای اروپایی و آمریکایی شکل گرفت و سالیان بعد، رشد کرد.⁠[1]

بر خلاف کشورهای غربی، سینمای جنگ در ایران، نه ‌تنها قبل از پیروزی انقلاب اسلامی، بلکه حتی پس از آن و پیش از آغاز جنگ تحمیلی، مفهوم دقیقی نداشت و به ‌عنوان یک گونه قابل تعریف نبود. سینمای ایران، علی‌رغم درک جنگ جهانی دوم، نه ‌تنها به گونه جنگی که آن روزها در اروپا و آمریکا تولیدات قابل توجهی به خود اختصاص داده بود روی نیاورد، بلکه از سال 1319 تا 1327، هیچ فیلم سینمایی در کشور تولید نشد.⁠[2]

با ‌وجود این، پس از حمله رژیم بعث عراق به ایران در 31 شهریور 1359، بر خلاف جنگ جهانی دوم که هنرمندان امکان فعالیت در عرصه سینمای جنگ را نداشتند، حضور هنرمندان، به‌ ویژه هنرمندان جوان در میدان‌های جنگ، گونه‌ای در سینمای ایران به ‌وجود آورد که تنها گونه جنگ محسوب نشد و از آن به‌ عنوان «سینمای دفاع مقدس» یاد می‌شود. این نوع نگاه به سینمای دفاع مقدس، تنها در میان جوانان فیلمساز به چشم نمی‌خورد، بلکه فیلمسازان با سابقه‌ای چون ساموئل خاچیکیان، بهرام بیضایی و مسعود کیمیایی نیز در این عرصه حضور داشتند. انتخاب نام «سینمای دفاع مقدس» برای این گونه سینمایی نیز، هم به لحاظ ماهیت دفاعی، ملی و دینی این جنگ از جانب ایران و هم به لحاظ شور ایستادگی و حرکت مردم و رزمندگان ایران، برگرفته از خاستگاه اجتماعی مردم ایران است.⁠[3]

سینمای دفاع مقدس، تا کنون چهار دوره «1370-1360»، «1380-1370»، «1390-1380» و «1400-1390» را پشت سر گذاشته است.

سینمای دفاع مقدس تا سال‌های 1362 و 1363، عموماً بهانه‌ای برای پرداختن به مسائل انقلاب و حوادث سال‌های 1357 و پیش از آن بود و مسائلی مانند ساواک، فساد دولتی حکومت پهلوی، مبارزه‌های مردمی علیه سلطنت پهلوی، اعدام مبارزان انقلابی پیش از پیروزی انقلاب و پخش اعلامیه‌های آزادیخواهانه به ویژه اعلامیه‌های امام خمینی علیه حکومت پهلوی و مواردی از این دست، به بهانه موضوع جنگ تحمیلی در فیلم‌ها مطرح می‌شد. در سال 1360 و با اکران فیلم «مرز» ساخته «جمشید حیدری»، پای جنگ تحمیلی به سینمای ایران باز شد و پس از آن، سینمای دفاع مقدس آثار دیگری نظیر «برزخی‌ها» از «ایرج قادری»، «یا زهرا» از «جواد شمقدری» «جانبازان» اثر «ناصر محمدی» و «عبور از میدان مین» ساخته «جواد طاهری» را نیز تجربه کرد.⁠[4]

در این دوره، سینما وظیفه خود را تبلیغ و تهییج افکار عمومی و روحیه‌سازی برای همراهی مردم و پیوستن آنها به جبهه‌ها می‌دانست. در آثار این دوره که همواره با یک اغراق احساسی نیز همراه بود، رزمنده ایرانی به تنهایی تعداد زیادی از نیروهای دشمن را از پای درمی‌آورد و فیلم‌ها حال‌وهوای حادثه‌ای داشتند. از مهم‌ترین مشخصات آثار دوره ابتدایی سینمای دفاع مقدس، پرداختن به جنبه دلاوری‌های اشخاص است. فیلم‌ها غالباً کاراکتر عارف‌مسلک و به دور از هرگونه زشتی و پلیدی و خواهان شهادت داشتند.⁠[5]

در طول سال‌های جنگ، دوربین سینماگران بر نمایش صحنه‌های جنگی بیشتر تمرکز داشت و تمایلی به پرداختن به مسائل پشت جبهه نداشت. در این دوره، به ‌تدریج فیلم‌های جنگ به مکاشفات درونی رزمندگان و سیر و سلوک عارفانه آنها توجه کرد و فضای جنگ و جبهه، بستری شد تا باورها و ارزش‌های انقلابی- اسلامی رزمندگان به تصویر کشیده شود. به عبارت دیگر، محتوای سینمای جنگ از قهرمان‌سازی‌های رزمندگان و احمق و بزدل نشان دادن دشمن به حیطه اعتقادی و ایمانی تغییر جهت داد.⁠[6]

پذیرش قطعنامه 598 و پایان جنگ، فرصتی برای سینماگران به وجود آورد تا به زوایای پنهان دفاع مقدس که به علت شرایط جنگی کمتر به آن توجه شده بود، بپردازند. در این دوره، سینمای دفاع مقدس با فاصله گرفتن از فضای جبهه و جنگ و پرداختن به زندگی رزمندگان در فضای شهری، دگرگونی محتوایی و مضمونی تجربه کرد. در این مرحله، سینمای دفاع مقدس به تدریج از شکل شعاری اولیه به فرم ویژه سینمایی و بصری گام نهاد؛ به‌ عنوان مثال «مهاجر» ساخته «ابراهیم حاتمی‌کیا» در سال 1368، به ‌جای توصیف لفظی پایه اعتقادی دفاع مقدس، از گفتگوهای هوشمندانه و نمادها و مفاهیم بصری برای بیان اعتقادات و هویت دفاع مقدس استفاده کرد.⁠[7]

روند فاصله گرفتن سینماگران از فضای جبهه‌های جنگ و پرداختن به مسائل زندگی شهری رزمندگان که در سال‌های آخر دهه 1360 آغاز شده بود، در دوره دوم سینمای جنگ تحمیلی (دهه 70 تا 80) نیز ادامه یافت و عمده آثار سینمای دفاع مقدس، از این رویکرد پیروی کردند، به‌طوری‌که سینمای جنگ در دهه 70 را می‌توان سینمای اجتماعی- شهری دفاع مقدس نامید.⁠[8]

همزمانی این دوره با آغاز به کار نسل دیگری از سینماگران که در پی تولید فیلم‌های سطحی و عامه‌پسند بودند، موجب شد تا سینمای دفاع مقدس وجهی اعتراضی به خود بگیرد، به‌گونه‌ای که برخی منتقدین، این دوره از سینمای دفاع مقدس را سینمای معترض نامیدند. سینمای دفاع مقدس در دهه 70 یکی از مناقشه‌برانگیزترین گونه‌های سینمایی بود که با روایت‌های جدید و انتقادی، به تعارض‌های سیاسی و فکری دامن زد.⁠[9]

از دیگر ویژگی‌های این دوره، ورود گونه طنز به سینمای دفاع مقدس است؛ کاری که مخالفین فراوانی داشت. در سال 1374، «کمال تبریزی» با ساخت فیلم «لیلی با من است» تابوشکنی کرد و در مقایسه با شخصیت‌های شجاع و اسطوره‌ای رزمندگان در فیلم‌هایی که تا آن زمان ساخته شده بود، با قرار دادن فردی ترسو در منطقه جنگی، کمدی موقعیت فوق‌العاده‌ای با تکیه با بازی بازیگرانش خلق کرد.⁠[10]

از سال 1376، به‌ دلیل گسترش فیلم‌های عامه‌پسند و سیاسی از یک‌سو و بالارفتن هزینه‌های تولید فیلم از سوی دیگر، سینمای دفاع مقدس به حاشیه رفت و دچار رکود شد.⁠[11]

در سومین دوره از تاریخ سینمای دفاع مقدس (1390-1380)، فیلم‌ها از لحاظ محتوایی وارد فضای جدیدی شده و مناسبات انسانی از منظر فرهنگ و هنر و اندیشه مورد توجه قرار گرفتند و از سطح ظاهری و مظاهر خشن، بی‌رحم و آهنین جنگ، به لایه‌های درونی، عاطفی و انسانی آن برش خورده و لطایف و حکمت‌های نهفته در پس آتش و خون، بازشناسی شدند. در این دوره، سینمای جنگ، جنگ را فراتر از چارچوب‌های رسمی و تکراری جستجو کرده و در این بازنگری، بسیاری از مفاهیم و انگاره‌ها و عناصر داستانی مغفول مانده را به تصویر کشید.⁠[12]

چهارمین دوره سینمای دفاع مقدس (دهه 90) را می‌توان آغاز رسمی موج نوی سینمای دفاع ‌مقدس دانست. آثار این دوره بیشتر از هر ‌چیز بر حالات درونی افراد تأکید دارد و سعی می‌کند از قهرمانان جنگ تحمیلی، بر خلاف پیشینیان خود، صورتی انسانی بسازد و قهرمانانی دست‌یافتنی به تصویر بکشد.⁠[13]

در این دهه، برای نخستین‌بار با حضور شخصیت در رأس یک فیلم، تمام فیلم در خدمت شخصیت قرار گرفت. از دیگر ویژگی‌های این دوره، حضور گونه‌های نو در سینمای دفاع‌ مقدس مانند بیوگرافی، اکشن جاسوسی، سیاسی و مانند آن است.⁠[14]

«نینوا (1363، رسول ملاقلی‌پور)»، «بلمی به ‌سوی ساحل (1364، رسول ملاقلی‌پور)»، «عقاب‌ها (1364، ساموئل خاچیکیان)»، «پرواز در شب (1365، رسول ملاقلی‌پور)»، «کانی مانگا (1367، سیف‌الله داد)»، «افق (1367، رسول ملاقلی‌پور)»، «عروسی خوبان (1367، محسن مخملباف)»، «دیده‌بان (1367، ابراهیم حاتمی‌کیا)»، «دندان مار (1368، مسعود کیمیایی)»، «مهاجر (1368، ابراهیم حاتمی‌کیا)»، «بازی بزرگان (1369، کامبوزیا پرتوی)» و «باشو، غریبه کوچک (1369، بهرام بیضایی)» در دهه 60،⁠[15] «عملیات کرکوک (1370، جمال شورجه)»، «از کرخه تا راین (1371، ابراهیم حاتمی‌کیا)»، «آخرین شناسایی (1372، علی شاه‌حاتمی»)، «حمله به اچ 3 (1373، شهریار بحرانی»)، «کیمیا (1373، احمدرضا درویش»)، «سفر به چزابه (1374، رسول ملاقلی‌پور)»، «بوی پیراهن یوسف (1374، ابراهیم حاتمی‌کیا)»، «دکل (1374، عبدالحسن برزیده)»، «لیلی با من است (1374، کمال تبریزی»)، «مردی شبیه باران (1375، سعید سهیلی)»، «سرزمین خورشید (1375، احمدرضا درویش)»، «برج مینو (1375، ابراهیم حاتمی‌کیا)»، «آژانس شیشه‌ای (1376، ابراهیم حاتمی‌کیا)»، «پنجه در خاک (1376، ایرج قادری)»، «هیوا (1377، رسول ملاقلی‌پور)» و «روبان قرمز (1377، ابراهیم حاتمی‌کیا)» در دهه 70،⁠[16] «ترکش‌های صلح (1380، علی شاه‌حاتمی)»، «آوازهای سرزمین مادری‌ام (1381، بهمن قبادی)»، «دیوانه‌ای از قفس پرید (1381، احمدرضا معتمدی)»، «خداحافظ رفیق (1382، بهزاد بهزادپور)»، «دوئل (1382، احمدرضا درویش)»، «طبل بزرگ زیر پای چپ (1383، کاظم معصومی)»، «شب‌بخیر فرمانده (1384، انسیه شاه‌حسینی)»، «به نام پدر (1384، ابراهیم حاتمی‌کیا)»، «اتوبوس شب (1385، کیومرث پوراحمد)»، «پاداش سکوت (1385، مازیار میری)»، «روز سوم (1385، محمدحسین لطیفی)»، «میم مثل مادر (1385، رسول ملاقلی‌پور)»، «اخراجی‌ها (1386، مسعود ده‌نمکی)»، «فرزند خاک (1386، محمدعلی باشه‌آهنگر)»، «اخراجی‌ها 2 (1387، مسعود ده‌نمکی)»، «نفوذی (1387، احمد کاوری)»، «شب واقعه (1387، شهرام اسدی)»، «بدرود بغداد (1388، مهدی نادری)»، «سیزده 59 (1389، سامان سالور) در دهه 80،⁠[17] «ملکه (1390، محمدعلی باشه‌‌آهنگر)»، «روزهای زندگی (1390، پرویز شیخ‌طادی)»، «دلتنگی‌های عاشقانه (1391، رضا اعظمیان)»، «میهمان داریم (1391، محمدمهدی عسگرپور)»، «چ (1392، ابراهیم حاتمی‌کیا)»، «شیار 143 (1392، نرگس آبیار)»، «ایستاده در غبار (1394، محمدحسین مهدویان)»، «ویلایی‌ها (1395، منیر قیدی)»، «ماجرای نیمروز (1395، محمدحسین مهدویان)»، «تنگه ابوقریب (1396، بهرام توکلی)»، «ماجرای نیمروز: رد خون (1397، محمدحسین مهدویان)»، «23 نفر (1397، مهدی جعفری)»، «آبادان یازده 60 (1398، مهرداد خوشبخت)»، «درخت گردو (1398، محمدحسین مهدویان)»، «یدو (1399، مهدی جعفری)» و «تک‌تیرانداز (1399، علی غفاری)» در دهه 90، «موقعیت مهدی (1400، هادی حجازی‌فر)»، «اتاقک گلی (1401، محمد عسگری)»، «شماره 10 (1401، حمید زرگرنژاد)»، «غریب (1401، محمدحسین لطیفی)» و «آسمان غرب (1403، محمد عسگری)» در دهه 1400، از شاخص‌ترین آثار سینمای دفاع مقدس هستند.⁠[18]

از میان آثار سینمای دفاع مقدس، فیلم‌های «عقاب‌ها»، «کانی‌مانگا» و «افق» در دهه 60، «آژانس شیشه‌ای» در دهه 70، «اخراجی‌ها 1» و «اخراجی‌ها 2» در دهه 80 و «اخراجی‌ها 3» در دهه 90، جزو پرفروش‌ترین فیلم‌های سینمایی در کشور بوده‌اند.⁠[19]

رسول ملاقلی‌پور، کمال تبریزی، ابراهیم حاتمی‌کیا، سیف‌الله داد، احمدرضا درویش، کیومرث پوراحمد، بهزاد بهزادپور، روح‌الله سهرابی و علی شاه‌حاتمی از کارگردان‌های شاخص سینمای دفاع مقدس هستند.

کتاب‌های سینمای دفاع مقدس؛ نگاهی از برون از انتشارات ساقی، سی سال سینمای دفاع مقدس (1360-1390) از انتشارات روزگار، سینمای مقاومت از انتشارات سوره مهر و درآمدی جامعه‌شناسانه بر سینمای جنگ از انتشارات سوره مهر، ازجمله آثار مکتوب در خصوص سینمای دفاع مقدس است.