پایگاه چهارم پشتیبانی رزمی اصفهان، بزرگ‌ترین پایگاه هوانیروز کشور است که در دفاع مقدس نقش داشت.

هوانیروز (هواپیمایی نیروی زمینی) زیر نظر فرماندهی نیروی زمینی ارتش شامل قرارگاه فرماندهی در تهران و پایگاه‌هایی در اصفهان، کرمانشاه، مسجدسلیمان، مشهد، تبریز، آبیک و کرمان است⁠[1] و وظیفه پشتیبانی شامل حمله هوایی به دشمن، جابه‌جایی نیروها و تجهیزات و تخلیه مجروحان را بر عهده دارد.⁠[2]

فعالیت پایگاه هوانیروز اصفهان در 15 آبان 1342 با انتقال 6 هواپیما از تهران به فرودگاه اصفهان آغاز شد.⁠[3] پایگاه هوانیروز، در اصفهان که هم از نظر جغرافیایی مرکز کشور است و پشتیبانی تمام ایران امکان‌پذیر است و هم از نظر آب و هوا، بهترین شرایط را برای آموزش و نگهداری بالگرد دارد، ایجاد شد.⁠[4] اواخر سال 1343 با ورود 17 بالگرد اچ-43 فعالیت‌های این پایگاه گسترش یافت⁠[5] و از سال 1348 با خرید بالگردهای جدید، هسته اولیه پایگاه‌های دیگر نیز در اصفهان ایجاد شد؛ هنگامی که قصد تأسیس پایگاه دیگری بود، نیروها و بالگردها در اصفهان مشخص و سپس به پایگاه جدید اعزام می‌شدند.⁠[6] در نهایت پایگاه اصفهان به بالگردهای بل-206، بل-205، بل-21، کبرا⁠[7] و بالگردهای شینوک نیز مجهز شد⁠[8] و از نظر عملیاتی و فنی به پشتیبانی از پایگاه‌های هوانیروز پرداخت.⁠[9]

پس از پیروزی انقلاب اسلامی و آغاز بحران داخلی در کردستان، بالگردهای هوانیروز و از جمله پایگاه اصفهان به پشتیبانی از نیروها پرداختند.⁠[10] به عنوان نمونه سردشت به مدت 2 سال از 1358 تا 1360 در محاصره ضدانقلاب قرار داشت و تدارکات پادگان این شهر از طریق بالگردهای هوانیروز، از جمله شینوک انجام ‌شد.⁠[11]

پس از آغاز جنگ تحمیلی، عملیات‌های ارتش و سپاه پاسداران⁠[12] با پشتیبانی هوانیروز از جمله پایگاه اصفهان انجام می‌شد.⁠[13] مثلاً در عملیات فتح‌المبین (فروردین 1361)، پایگاه اصفهان با 4 فروند بالگرد کبرا، 4 فروند بل- 214، 4 فروند بل- 206 و 4 فروند بالگرد شینوک در منطقه هفت‌تپه مستقر شد و به پشتیبانی از عملیات پرداخت.⁠[14]

در عملیات بیت‌المقدس (آزادسازی خرمشهر) نیز 10 فروند بالگرد کبرا، 12 فروند بل-214، 5 فروند بل- 206، 2 فروند بل-205 و 8 فروند شینوک از پایگاه اصفهان، یک روز قبل از آغاز نبرد، در 9 اردیبهشت 1361 در خضریه (17 کیلومتری جنوب اهواز) مستقر شدند و به پشتیبانی از نیروها پرداختند.⁠[15]

یکی از گسترده‌ترین حضور هوانیروز در جنگ تحمیلی مربوط به عملیات خیبر (اسفند 1362) است.⁠[16] 12 فروند بالگرد شینوک، 8 فروند کبرا، 12 فروند 214، 2 فروند 206 و 2 فروند 205 از پایگاه اصفهان⁠[17] در این عملیات شرکت داشتند و هلی برن شبانه نیروها در شب اول عملیات، توسط بالگردهای شینوک و بِل- 214 انجام شد. این بالگردها، 10 شب در اصفهان (بدون داشتن عینک دید در شب) تمرین پرواز شب انجام دادند. شبِ آخر تمرین، بالگرد‌ها ساعت 11 شب به سمت جنوب پرواز کردند و با چراغ خاموش در فرودگاه اهواز فرود آمدند.⁠[18] سپس، شب 3 اسفند 1362، 6 فروند شینوک که در هر بالگرد، 60 رزمنده حضور داشت به سمت جزیره حرکت کردند و پس از 14 دقیقه در جزیره پیاده شدند.⁠[19]

در عملیات بدر (اسفند 1363) نیز 8 فروند بالگرد شینوک، 12 فروند بل- 214 و 2 فروند بل- 206 از پایگاه اصفهان⁠[20] در منطقه جفیر و در نزدیکی پاسگاه برزگر مستقر شدند.⁠[21] یک هفته قبل از آغاز این عملیات، تمرین‌هایی در منطقه رامهرمز و رامشیر انجام شد. این تمرین‌ها در ساعات مختلف شبانه‌روز انجام می‌شد و بالگردهای بل- 214 و شینوک هلی‌برن تمرینی انجام می‌دادند.⁠[22] در شش روز عملیات بدر، بالگردهای بل- 214 و نیروها و مجروحین را منتقل کردند.⁠[23]

پایگاه اصفهان در مرداد 1367 نیز با 12 فروند بالگرد شینوک در عملیات مرصاد شرکت کرد.⁠[24] در این عملیات جابجایی نیروها به منطقه عملیات و تنگه چهار زبر (تنگه مرصاد) توسط بالگردهای شینوک انجام شد.⁠[25]

پایگاه هوانیروز اصفهان در دفاع مقدس بیش از 300 هزار ساعت پرواز در امور پشتیبانی آتش (حملات هوایی علیه دشمن)، انتقال ملزومات و مهمات یا تخلیه مجروحین و شهدا، انتقال نیرو و مأموریت‌های جست‌وجو و نجات انجام داده است.⁠[26]

از پایگاه اصفهان در دفاع مقدس 16 خلبان، 15 نفر از کارکنان فنی، 2 نفر از کارکنان بهداری و 17 سرباز وظیفه به شهادت رسیدند، 2 سرباز جاویدالاثر شدند؛ 143 نفر نیز جانباز و 6 نفر از آزادگان هستند.⁠[27]

سرهنگ خلبان امیرحسین آذربرزین، سرهنگ خلبان فضل‌الله افشین، سرهنگ خلبان محمود انصاری و سرهنگ خلبان غلام‌رضا صفایی‌نژاد فرماندهی پایگاه اصفهان در دفاع مقدس را بر عهده داشتند.⁠[28]

پس از جنگ تحمیلی و در سال 1378 مرکز بازسازی و بهینه‌سازی «یا علی» هوانیروز به عنوان یک مرکز تعمیراتی برای پشتیبانی از پایگاه‌های هوانیروز در پایگاه اصفهان راه‌اندازی شد.⁠[29] پروژه مسلح کردن بالگردهای بل- 214 به راکت و مسلسل و تجهیز آن‌ها به سامانه‌های دید در شب و همچنین نصب موشک ضد زره طوفان بر روی بالگردهای تهاجمی کبرا از جمله اقدامات این مرکز است.⁠[30]

پایگاه چهارم پشتیبانی رزمی اصفهان بزرگ‌ترین مجموعه بالگردی در غرب آسیا است⁠[31] که علاوه بر پروازهای عملیاتی، پروازهای آموزش خلبانی را نیز انجام می‌دهد. این پایگاه پوشش هوایی اورژانس کشور را در سه استان اصفهان، مرکزی و چهارمحال و بختیاری برعهده دارد. همچنین یافتن پیکر جان‌باختگان سقوط هواپیمای «اِی. تی.آر-72» در کوه دنا (سال 1396) از جمله اقدامات این پایگاه است.⁠[32]

محسن شیرمحمد