سپاه 9 بدر
سپاه 9 بدر از یگانهای سپاه پاسداران در دوران دفاع مقدس بود که اعضای تشکیل دهنده آن عراقیهای مخالف صدام، اسیران ارتش عراق در ایران و داوطلبان عراقی بودند.
سال 1358 حزب بعث عراق، جریان مذهبی فعال در این کشور به رهبری آیتالله سید محمدباقر صدر را تحت فشار گذاشت تا از وقوع یک انقلاب مثل انقلاب ایران جلوگیری کند. عدهای از مبارزان[1] و از جمله آیتالله صدر و خواهرش بنتالهدی دستگیر و اعدام شدند،[2] سپس جمعی از این خانوادهها و پیرامون آنها متواری و به ایران مهاجرت کردند.
با آغاز جنگ تحمیلی این عده تصمیم گرفتند در کنار رزمندگان ایران با صدام بجنگند. در سال 1359، 70 نفر از مخالفان صدام که مجاهدین عراقی نام گرفته بودند ابتدا در پادگان رینه ارتش در دامنه جنوبی کوه دماوند و سپس با افزایش تعداد آنان به 85 نفر، در پادگان ولیعصر «عج» سپاه پاسداران دوره آموزش نظامی را گذراندند. سپاه پاسداران این گروه را با 230 مجاهد عراقی دیگر که دوره آموزشی را در پادگان شهید غیوراصلی در اهواز گذرانده بودند، تلفیق کرد و گروهان شهید صدر را تشکیل داد. این گروهان در 17 خرداد 1362 تحت امر گردان سلمان از لشکر 7 ولیعصر «عج» سپاه پاسداران قرار گرفت و در خط پدافندی پاسگاه زید (خوزستان) مستقر شد. با برگزاری دورههای بعدی آموزش مجاهدین عراقی، دو گروهان جهاد و شهادت نیز سازماندهی شدند. با ترکیب این سه گروهان، در 4 دی 1362 گردان شهید صدر تحت امر لشکر 7 ولیعصر «عج» سپاه پاسداران تأسیس شد. برگزاری هشت دوره آموزشی برای مجاهدین عراقی، تأسیس گردانهای شهید بهشتی، شهید دستغیب و امام موسی کاظم «ع» را در پی داشت. این سه گردان ابتدا تحت امر تیپ امام جعفر صادق «ع» سپاه پاسداران بودند، اما پس از انحلال این تیپ در تابستان 1363، تحت امر تیپ 35 امام حسن «ع» قرار گرفتند. پیش از عملیات بدر[3] (اسفند 1363) این سه گردان از تیپ 35 امام حسن «ع» منفک و با نام جدید گردانهای شهید صدر، تحت فرماندهی اسماعیل دقایقی قرار گرفتند. این یگان تازه تأسیس، ضمن پدافند از خطوط دفاعی در هورالهویزه، در عملیات بدر با لشکر 25 کربلا (سپاه پاسداران) ادغام شد.
در فروردین 1364، تیپ 9 بدر تأسیس شد و اسماعیل دقایقی با همکاری تعدادی از نیروهای رسمی سپاه پاسداران، این تیپ را سازماندهی کرد. این تیپ جدید هم در خط پدافندی شمال هورالهویزه مستقر بود و هم در عملیاتهای محدود قدس4 و عاشورای 4 شرکت کرد. در 19 مرداد 1365، تیپ 9 بدر به قرارگاه رمضان سپاه پاسداران مأمور شد.[4] در این سال، تیپ 9 بدر علاوه بر پدافند در ارتفاعات سورکوه در بانه (کردستان) و سپس منطقه بوبیان در شلمچه (خوزستان)، در عملیاتهای کربلای 2 و کربلای 5 نیز شرکت کرد.
سال 1366 با پیوستن تیپ حمزه «ع» و تیپ امام علی «ع»، تیپ بدر به لشکر بدر تبدیل شد؛ تیپهای حمزه «ع» و امام علی «ع» از میان اسیران ارتشی عراق سازماندهی شده بودند. لشکر 9 بدر در این سال در عملیاتهای نصر 1، ظفر 2، بیتالمقدس 2، ظفر 6، طریقالحسین «ع» و عملیات والفجر10 نقش مؤثری داشت. شایستگی فرماندهان و رزمندگان لشکر 9 بدر موجب شد تا سازمان آن از فروردین 1367 رسماً از لشکر به سپاه ارتقا یافت.[5] سپس تیپ قوات امام خمینی (شامل مجاهدان عراقی مخالف صدام که در کردستان عراق فعالیت میکردند) به این سازمان جدید ملحق شد و سپاه جدیدالتأسیس 9 بدر با چهار تیپ رزمی شامل تیپهای حمزه سیدالشهدا «ع»، امام علی «ع»، امام حسین «ع»، قوات امام خمینی و یک تیپ توپخانه با نام مالک اشتر فعالیت خود را آغاز کرد.[6] به منظور آموزش رزمندگان سپاه 9 بدر، پادگان شهید غیوراصلی در اهواز، پادگان امام خمینی در ورامین و پادگان آموزشی سنقر در اختیار این سپاه قرار گرفت و ستاد آن در پادگان روحالله در تنگه کنشت در شمال طاقبستان کرمانشاه مستقر شد.[7]
نیروهای سپاه 9 بدر در عملیاتهای بیتالمقدس 4 و مرصاد در سال 1367 نیز حضور داشتند.[8] در عملیات مرصاد، اولین درگیری سازمانیافته با نیروهای سازمان مجاهدین خلق (منافقین) توسط یک گردان از سپاه بدر در گردنه حسنآباد رخ داد که حدود سه تا چهار ساعت طول کشید و موجب تأخیر در حرکت منافقین شد و ایران فرصت یافت نیروهای بیشتری برای مقابله با مهاجمان ساماندهی کنند.[9]
نیروهای سپاه 9 بدر از هنگام تأسیس به عنوان گردان تا ارتقا به سپاه، 753 شهید، 780 جانباز، 85 جاویدالاثر و 2 اسیر، تقدیم کرده است.[10]
اولین فرمانده تیپ بدر، اسماعیل دقایقی بود؛ بعد از شهادت وی در عملیات کربلای 5 (1365)، مدت کوتاهی حسن داناییفر و سپس محمدرضا نقدی فرماندهی این تیپ را تا پایان جنگ تحمیلی بر عهده داشت.[11]
پس از پایان جنگ تحمیلی، با نظارت مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق به ریاست حجتالاسلام محمدباقر حکیم (شهید)، سپاه بدر به فعالیت در خاک عراق ادامه داد[12]و از انتفاضه شعبانیه (قیام مردم عراق علیه صدام) در سال 1370،[13] حمایت کرد. با آغاز این قیام، بخشی از کادرهای مجلس اعلای انقلاب عراق و نیروهای لشکر بدر در مناطق مختلف عراق بهخصوص در شهرهای بصره، عماره دیالی و کوت مستقر شدند. در شمال عراق و در استان سلیمانیه نیز، افراد لشکر بدر با همکاری جلال طالبانی، رئیس اتحادیه میهنی کردستان، تیپ المصطفی را با 1500 نفر تشکیل دادند. با سرکوب این قیام توسط صدام، لشکر بدر افراد بسیاری را از دست داد. این سپاه در سالهای 1380 و 1381، چهار بار به کاخ ریاست جمهوری صدام حمله کرد.[14]
همزمان با حمله آمریکا و متحدینش از جنوب عراق (1382 ش/2003 م) به حکومت صدام، سپاه بدر در دیاله (شهری در مرز ایران)، علیه صدام اقدام کرد[15] و پس از سرنگونی حزب بعث در عراق نقش مؤثری ایفا نمود.[16]
پس از سقوط صدام، حضور و مشارکت در ساختار سیاسی عراق به هدف اصلی سازمان بدر (بخش سیاسی سپاه بدر) تبدیل شد و به دلیل پایان فعالیت نظامی، سپاه بدر فعالیتهای سیاسی و مدنی را در پیش گرفت.[17] سال 1393 (2014م) هنگام حضور داعش در عراق،[18] سپاه بدر بدنه اصلی حشد الشعبی (بسیج مردمی) علیه داعش بود و پس از فرمان نوری مالکی (نخستوزیر عراق) برای تشکیل نیروهای بسیج مردمی (حشد الشعبی) و فتوای آیتالله سیستانی و دیگر مراجع دینی عراق برای دفاع مسلحانه مردمی، شاخه نظامی سپاه بدر، هماهنگ با گروههای دیگر در نبرد و آزادسازی مناطقی از عراق مانند آمرلی، تکریت، فلوجه، موصل و کرکوک از داعش حضور داشت.[19]
بعد از جنگ تحمیلی، سپاه بدر توسط نیروهای عراقی اداره میشود؛[20] عدنان ابراهیم معروف به ابوعلی بصری (1367 تا 1380)، جمال جعفر ملقب به ابومهدی المهندس (شهید) در سال 1381 و هادی العامری، از سال 1381 تاکنون رهبری این گروه را به عهده داشتهاند.[21]
منابع و ارجاعات
- [1]. صادقی، رضا، جنگ در فراسوی مرز - قرارگاه رمضان در جنگ عراق با ایران، تهران، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، 1403، ص 395.
- [2]. ویلی، جویس. اِن، نهضت اسلامی شیعیان عراق، ترجمه مهوش غلامی، تهران، انتشارات اطلاعات، 1373، ص 88.
- [3]. صادقی، رضا، همان، ص 395.
- [4]. همان، ص 396.
- [5]. همان، ص 397.
- [6]. همان، ص 566.
- [7]. همان، ص 398.
- [8]. همان.
- [9]. خبرگزاری دفاع مقدس، «سپاه بدر در عملیات «مرصاد» نقش مهمی داشت/ منافقین به مدرنترین تجهیزات مجهز شده بودند»، https://defapress.ir/fa/news/407889.
- [10]. صادقی، رضا، همان، ص 398.
- [11]. همان، ص 396 و 397.
- [12]. ویکی شیعه، «سازمان بدر»، https://fa.wikishia.net/view؛ تابناک، «سپاه بدر»، https://www.tabnak.ir/fa/tags/23757/1.
- [13]. صادقی، رضا، ص 398.
- [14]. ویکی شیعه، همان؛ تابناک، همان.
- [15]. همان.
- [16]. صادقی، رضا، همان، ص 398.
- [17]. ویکی شیعه، همان؛ تابناک، همان.
- [18]. ناوشکی، حسین و قدرت احمدیان، «عوامل قدرتیابی داعش در عراق»، فصلنامه علوم سیاسی، سال هجدهم، ش 72، زمستان 1394، ص 48.
- [19]. ویکی شیعه، همان؛ تابناک، همان.
- [20]. خبرگزاری دفاع مقدس، «تشکیل سپاه بدر، عامل یکپارچگی عملیات نظامی علیه رژیم بعث»، https://defapress.ir/fa/news/26472.
- [21]. تابناک، همان.