طرح هشت‌ماده‌ای دبیرکل سازمان ملل متحد

با اوج گرفتن جنگ شهرها و حملات گسترده شیمیایی عراق علیه ایران در زمستان سال 1363، دبیرکل سازمان ملل متحد طرح 8 ماده‌ای ارائه داد که ضمن توقف حملات شیمیایی عراق و جنگ شهرها، زمینه‌ساز برقراری صلح میان دو کشور باشد که البته با کارشکنی عراق ناموفق بود.

اوج‌گیری جنگ شهرها و حملات گسترده شیمیایی عراق علیه نیروهای ایران در زمستان سال 1363، سبب شد تا جمهوری اسلامی ایران از خاویر پرز دکوئیار، دبیرکل سازمان ملل، درخواست کرد یک هیئت کارشناسی برای بررسی شرایط منطقه، اعزام کند. پس از ارائه گزارش توسط هیئت‌های کارشناسی اعزامی سازمان ملل⁠[1] و سفر دبیرکل به ایران و عراق در اسفند 1363،   دبیرکل در آوریل 1985 (فروردین 1364)، یک طرح 8 ماده‌ای برای کاهش بحران تهیه کرد و در نیویورک به معاون وزیر خارجه ایران و وزیر خارجه عراق ارائه داد⁠[2] که در آن آمده بود:

«هردو کشور ایران و عراق علاقه‌مند به خاتمه جنگ و اعاده صلح هستند، اما نظریات آنها در خصوص شرایط دستیابی به صلح بسیار متفاوت است... هر دو طرف به این امر واقفند که دبیرکل جهت انجام وظایف اساسی‌اش و بنا به دلایل انسان‌دوستانه می‌بایست برای متوقف کردن جنگ به تلاش‌های خود ادامه دهد».

هشت ماده این طرح عبارت بودند از: متوقف ساختن حمله به مناطق مسکونی؛ متوقف ساختن تهدید علیه خطوط هوایی؛ عدم استفاده از سلاح‌های شیمیایی و میکروبی؛ خودداری از حمله به کشتی‌های تجاری دول بی‌طرف؛ خودداری از حمله به بنادر پایانه‌ها و تأسیسات مربوط؛ مبادله اسرای جنگی با همکاری کمیته صلیب سرخ بین‌المللی؛ انجام اقدامات لازم برای اجرای موارد مذکور با حسن نیت؛ حفظ تماس دائم با دبیرکل از جانب طرفین.⁠[3]

دبیرکل سازمان ملل در فروردین 1364 عازم تهران و بغداد شد تا طرح هشت ماده‌ای خود را پیگیری کند؛ وی در 23 فروردین 1364، درباره این طرح به شورای امنیت گزارش داد. بر اساس این گزارش، دبیرکل ابتدا با معاون وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران و سپس با معاون نخست‌وزیر و وزیر امور خارجه عراق دیدار داشته و طرح هشت‌ماده‌ای به منظور کاهش سطح مناقشه و تسریع در آتش‌بس را به طرفین ارائه داده است؛ طی این دیدارها، دبیرکل اعلام آمادگی کرده که برای پیگیری اجرای این طرح، شخصاً به تهران و بغداد سفر کرده و با مقامات ارشد دو کشور دیدار کند.⁠[4]

موضع ایران این بود که اجرای کنوانسیون‌ها و پروتکل‌های ویژه نمی‌تواند مشروط به آتش‌بس شود، زیرا هدف از تصویب آنها، کاهش شدت جنگ است؛ ایران آماده است توقف کامل مخاصمات را با برآورده شدن دو شرط خود یعنی محکومیت متجاوز و پرداخت غرامت بپذیرد.⁠[5]

موضع عراق نیز این بود که هرگونه اقدامات خاص برای کاستن از شدت جنگ، باید طی یک جدول زمانی، در نهایت به آتش‌بس کامل منجر شود. از طرف دیگر باید تأثیرات طولانی شدن جنگ را در نظر گرفت. به‌علاوه، عراق از اقداماتی که در نهایت منجر به عقب‌نشینی دوجانبه سربازان و مبادله کامل اسیران جنگ و همچنین فعالیت مجدد کلیه بنادر شود، حمایت می‌کند. همچنین عراق تکرار کرد که کلیه مسائل باید در یک چارچوب کامل مورد بحث واقع شود.⁠[6]

به گفته دبیرکل، هم ایران و هم عراق این موارد را مورد توجه قرار دادند و موافقت کردند که پیشنهادهای او می‌تواند به ‌عنوان مبنایی جهت بحث‌های بیشتر به‌ کارگیری شود. همچنین طرفین موافقت کردند تیم‌های تحقیق سازمان ملل در بغداد و تهران برای مدتی باقی بمانند.⁠[7]

ایران همچنین بار دیگر در واکنش به قطعنامه 582 سازمان ملل متحد، آمادگی خود را برای همکاری با دبیرکل سازمان ملل در زمینه رعایت مقررات بین‌المللی و طرح هشت ماده‌ای و اقداماتی که برای جلوگیری از توسعه دامنه جنگ و دخالت سایر کشورها در جنگ لازم است، اعلام کرد.⁠[8]

البته از نظر دبیرکل، موضع عراق در خصوص این طرح، منفی ارزیابی شد. از نظر دبیرکل: در خصوص طرح هشت ماده‌ای، پاسخ عراق در 13 اکتبر 1986 بیانگر آن است که این کشور طرح مزبور را ابزاری جامع و عملی برای اجرای مجموعه اقداماتی در راستای حل کامل مناقشه که هدف اصلی قطعنامه 582 است تلقی نمی‌کند و به تبیین موضع عراق مندرج در گزارش اینجانب به شورای امنیت در خصوص دیدار من از جمهوری اسلامی ایران و عراق در مارس 1986 اشاره دارد. در این موقعیت، عراق ادعا کرده بود که هر اقدام خاصی برای کاهش تأثیرات جنگ باید ارتباط شفاف با آتش‌بس جامع و بر اساس یک جدول زمانی باشد، در غیر این‌صورت، چنین اقدامی منجر به طولانی‌تر شدن جنگ خواهد شد. علاوه بر این، عراق اعتقاد داشت که اقدامات مورد نظر باید شامل عقب‌نشینی متقابل نیروها، مبادله کلیه اسیران جنگی و ضرورت زمینه‌سازی برای راه‌اندازی مجدد کلیه بنادر باشد. همچنین عراق همواره اصرار داشت که کلیه موضوعات در چارچوبی منسجم مورد بررسی قرار گیرند.⁠[9]

در نهایت با اعلام نظر عراق مبنی بر اینکه اجرای هر طرحی نیازمند برقراری آتش‌بس است، این طرح نیز همچون قطعنامه‌های پیشین سازمان ملل، مسکوت ماند و ناموفق بود.


منابع و ارجاعات

  • [1]. خرمی، محمدعلی، جنگ ایران و عراق در اسناد سازمان ملل، ج 3، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، 1387، ص 180، 206؛ همان، ج 4، ص 44.
  • [2]. یکتا، حسین، «کاربرد سلاح‌های شیمایی در جنگ ایران و عراق (قسمت آخر)»، فصلنامه نگین ایران، ش 5، 1382، ص 54.
  • [3]. وزارت امورخارجه، تحلیلی بر جنگ تحمیلی عراق علیه جمهوری اسلامی ایران، ج2، تهران، اداره کل امور حقوقی وزارت امورخارجه، 1370، ص 169، 170.
  • [4]. خرمی، محمدعلی، همان، ج 4، ص 203، 204.
  • [5]. همان، ص 206.
  • [6]. همان.
  • [7]. همان.
  • [8]. همان، ج 5، ص 85.
  • [9]. همان، ص 304.

تکمیل، ویرایش یا گزارش خطا