عملیات کوی ذوالفقاری
کوی ذوالفقاری از محلههای آبادان و از محورهای اصلی مقاومت این شهر بود و عملیات کوی ذوالفقاری نقش مهمی در جلوگیری از سقوط آبادان و شکست محاصره این شهر داشت.
کوی ذوالفقاری در بخش شرقی آبادان قرار دارد. در شمال آن رود بهمنشیر و در جنوب جاده خسروآباد قرار دارد.[1] این محله از شمال با خیابان نواسری، از جنوب با خیابان جاده آبادان - اروندکنار و از غرب با بلوار چهل متری ذوالفقاری، بلوار سی متری ذوالفقاری و خیابان ذوالفقار هشتادوسوم محدود شده است و با محلههای سادات، پلیس، عبادی، امام رضا «ع» و قائم مجاور است. پارک محله ذوالفقاری از مکانهای مهم این منطقه است. نام این محله از معمار و بسازبفروشی به نام ذوالفقاری گرفته شده است.
با آغاز جنگ تحمیلی، ارتش عراق در 8 آبان 1359 با عبور از رودخانه کارون، به ساحل شمالی بهمنشیر مسلط شد و آبادان را محاصره کرد. در شب 8 آبان 1359، تیپ 6 زرهی و واحدهایی از تیپ 33 نیرو مخصوص عراق که در عبور از کارون تجربه داشتند، در اقدامی غافلگیرانه و با نصب پل بر روی بهمنشیر، دو گردان از نیروهای خود را از منطقه کوی ذوالفقاری وارد جزیره آبادان کردند و تا جاده خسروآباد پیشروی نمودند.[2]
نیروهای عراق که تجربه تلخی از اشغال خرمشهر با ورود به شهر و مقاومت خونین مردم این شهر داشتند از ورود به مرکز آبادان خودداری کردند و با نقشهای حسابشده، آبادان را دور زدند و وارد روستای سادات شدند. دو پل ایستگاههای 7 و 12 بر رودخانه بهمنشیر ارتباط بین جزیره آبادان با جلگه خوزستان را برقرار میکرد، اما عراقیها برای عبور از بهمنشیر، کوی ذوالفقاری را انتخاب کردند تا در مرحله اول وارد آبادان نشوند. ارتش عراق با از بین بردن نخلستانها، ادوات جنگی خود را از طریق پل متحرکی که بر رودخانه بهمنشیر ساخته بود، عبور داد و به سمت نخلستانهای کوی ذوالفقاری حرکت کرد.[3]
نیروهای دشمن که از رود بهمنشیر عبور کرده بودند، در داخل نخلستان کنار آن، مستقر شدند. دریاقلی سورانی، یکی از اهالی منطقه، خبر حضور دشمن را به نیروهای ایرانی رساند. صبح روز 9 آبان 1359، فرمانده نظامی منطقه آبادان با فرماندهان گروهانهای اعزامی ارتش از قوچان، یگان تکاوران نیروی دریایی ارتش، سپاه پاسداران و سرپرست نیروهای مردمی جلسهای تشکیل داد و تصمیم گرفته شد با یک حمله متقابل، جلوی پیشروی دشمن گرفته شود؛ پشتیبانی نزدیک هوایی نیز درخواست شد.[4]
دشمن در یک زمین باز در نخلستان اطراف کوی ذوالفقاری حضور داشت و جهاد سازندگی یک خاکریز به طول 500 متر در این منطقه احداث کرد تا نیروهای ایران پشت آن مستقر شوند؛[5] سپس در منطقه ایرانگاز هم خاکریزی ساخته شد.[6] اولین خاکریز در محور ایستگاه 7 توسط جهاد سازندگی فارس و اصفهان به صورت مشترک احداث شد؛ احداث خاکریز از حاشیه کارون تا جاده آبادان - ماهشهر به عهده جهاد سازندگی اصفهان و ادامه آن تا بالاتر از ذوالفقاری به عهده جهاد فارس بود.[7]
از صبح 9 آبان 1359 نیروهای ایران شامل گردان 153 از تیپ 2 پیاده لشکر 77 (ارتش)، گردان تکاوران دریایی ارتش، نیروهای سپاه پاسداران و نیروهای مردمی به منطقه ذوالفقاری هجوم برده و با دشمن درگیر شدند.[8]
نیروهای بسیج مسجد حضرت رسول «ص» در منطقه ذوالفقاری از جمله اولین نیروهایی بودند که به مقابله با ارتش دشمن پرداختند.[9] کار به جنگ تن به تن رسید. با آتش نیروهای خودی، عبور تجهیزات دشمن از پل شناور مختل شد و بخشی از آن نیز آسیب دید.[10] دشمن برای بار دوم پل شناور را ترمیم کرد که باز هم توسط رزمندگان ایران از بین رفت، اما نیروهای عراق مجدداً پل شناور را برقرار کردند. در ادامه و برای پشتیبانی از نیروهای ایران، 2 فروند جنگنده اف-4 از پایگاه ششم شکاری بوشهر برای انهدام نیروهای دشمن در شمال شرق آبادان عازم منطقه شدند و آنان را بمباران کردند[11] و پل شناور دشمن از نوع جی. اس. پی منهدم شد.[12]
نبرد با دشمن در منطقه ذوالفقاری تا 11 آبان 1359 ادامه یافت و با انهدام پل شناور، نیروهای عراق به محاصره کامل درآمدند. دشمن دوباره نیرو و امکانات زیادی به منطقه آورد تا با احداث یک پل دیگر بر روی بهمنشیر مجدداً وارد جزیره آبادان شود.[13] در این روز دوباره 2 فروند جنگنده پایگاه بوشهر به دشمن حمله کردند و تجهیزات پلزنی عراق منهدم شد[14] و دشمن از ورود به آبادان ناامید شد. عراق پس از این شکست و انهدام تعدادی از تجهیزات و کشته شدن 200 نفر از نیروهایش، عقبنشینی کرد و بدین ترتیب آبادان از سقوط حتمی نجات یافت.[15]
نیروهای عراق هنگام عقبنشینی تعدادی تانک و نفربر، لودر و بولدوزر را رها کردند و جهادگران فارس و اصفهان تعدادی خودروی سنگین و دستگاه مهندسی دشمن را به غنیمت گرفتند.[16]
عملیات کوی ذوالفقاری از جمله اولین شکستهای دشمن در دفاع مقدس است.[17] دفاع در این منطقه نقطه عطفی در جنگ تحمیلی بود و باعث شد عراق در این منطقه زمینگیر شود. این عملیات زمینهساز شکست حصر آبادان شد.[18] آیتالله غلامحسین جمی امام جمعه آبادان نیز، عامل وحدت نیروهای ارتش و سپاه پاسداران و از عوامل مؤثر در این عملیات بود.[19]
به یاد فداکاری دریاقلی سورانی که با دوچرخه، مسیر 9 کیلومتری را طی کرد تا خبر حمله دشمن را به نیروهای خودی برساند، بنایی به نام «پیک شهادت» در ابتدای چهلمتری ذوالفقاری آبادان ساخته شد.[20]
منابع و ارجاعات
- [1]. پورجباری، پژمان، اطلس جغرافیای حماسی - خوزستان در جنگ، ج 1، تهران، صریر، 1389، ص 90.
- [2]. همان.
- [3]. خبرگزاری دفاع مقدس، «نقش عملیات فریب جهاد سازندگی در پیروزی عملیات کوی ذوالفقاری»، 9 آذر 1403، https://defapress.ir/fa/news/708969.
- [4]. پورداراب، سعید، تقویم تاریخ دفاع مقدس- پلهای تسخیرناپذیر، ج 3، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1385، ص 193، 194؛ سلیمانیخواه، نعمتالله، این سوی اروند جایی برای دشمن نیست، تهران، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، 1393، ص 376.
- [5]. محمودزاده، نصرتالله، خاکریزهای خط مقدم - تاریخ مهندسی جنگ جهاد سازندگی در دوران دفاع مقدس، ج 1، تهران، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، 1401، ص 145.
- [6]. همان، ص 151.
- [7]. همان، ص 150.
- [8]. بنیلوحی، سیدعلی و دیگران، نبردهای شرق کارون به روایت فرماندهان، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه پاسداران، 1379، ص 64؛ ذاکری، سیدتراب، اطلاعات در جنگ تحمیلی، ج 1، تهران، انتشارات مرکز آموزشی و پژوهشی شهید سپهبد صیاد شیرازی، 1387، ص 208.
- [9]. ایسنا، «چند روایت از عملیات کوی ذوالفقاری»، https://www.isna.ir/news/140308090636.
- [10]. بنیلوحی، سیدعلی و دیگران، همان؛ ذاکری، سیدتراب، همان.
- [11]. موسوی، سید اسماعیل و دیگران، تقویم مستند عملکرد نیروی هوایی ارتش، ج 4، تهران، مرکز انتشارات راهبردی نهاجا، 1397، ص 123.
- [12]. رزاقزاده، امیر، تاریخ شفاهی تاریخ دفاع مقدس - روایت مرتضی قربانی، ج 1، تهران مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، 1398، ص 104.
- [13]. لطفاللهزادگان، علیرضا، روزشمار جنگ ایران و عراق - هویزه آخرین گامهای اشغالگر، ج 5، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه پاسداران، 1373، ص 94؛ سلیمانیخواه، نعمتالله، همان، ص 384.
- [14]. موسوی، سید اسماعیل و دیگران، همان، ص 143، 144.
- [15]. باشگاه خبرنگاران جوان، «شکست رژیم بعث فرجام جنگ نابرابر در کوی ذوالفقاری آبادان»، https://www.yjc.ir/fa/news/8855728.
- [16]. محمودزاده، نصرتالله، همان، ص 146.
- [17]. خبرگزاری دفاع مقدس، «عملیات کوی ذوالفقاری اولین پیروزی ایران از آغاز جنگ»، https://defapress.ir/fa/news/702623.
- [18]. وبسایت جماران، «حماسه ذوالفقاری آبادان، نبردی تاریخساز در دفاع مقدس»، https://www.jamaran.news.
- [19]. خبرگزاری بین المللی قرآن، «وجود آیتالله جمی باعث حماسه ذوالفقاری آبادان شد»،https://khouzestan.iqna.ir/fa/news/2626714؛ وبسایت جماران، همان.
- [20]. پورجباری، پژمان، همان، ص 90.
